De roman als muziekstuk

In hoeverre kan de flaptekst de leeservaring beïnvloeden? En wat als ik vasthoud aan mijn verwachting na de eerste hoofdstukken? Deze vragen staan centraal in mijn bespreking van ‘Jouw gezicht zal het laatste zijn’ van João Ricardo Pedro, in oktober 2013 verschenen bij uitgeverij Signatuur. Dit is mijn tweede boekbespreking namens Een perfecte dag voor literatuur.

Bovenstaande vragen leidden weer tot nieuwe vragen: wat is de rol van de verteller in deze roman, zegt een ergernis over het – schijnbare – gebrek aan samenhang vooral iets over mijn behoefte als lezer om alles te duiden? Mag ik die behoefte mijn oordeel laten beïnvloeden? En kan een roman gecomponeerd zijn als een muziekstuk?

Voor deze boekbespreking schreef ik op wat mijn verwachtingen waren naar aanleiding van de flaptekst en het eerste van de zeven delen van de roman. Klopten mijn verwachtingen, of kreeg ik een heel ander verhaal voorgeschoteld? En is het erg wanneer je verrast wordt?

Verwachting naar aanleiding van de flaptekst
In de flaptekst worden drie mannen genoemd: Augusto Mendes, zoon Antonio Mendes en kleinzoon Duarte Mendes. Ik verwacht dat er drie verhaallijnen zullen zijn en dat de kleinzoon bewust of onbewust  de last van de oudere generaties met zich meedraagt. Waarschijnlijk spelen de dictatuur van Salazar en de oorlog in Angola een grote rol.

Na twee derde van de flaptekst staat er iets opmerkelijks: ‘Dan komt diens zoon Duarte Mendes, de eigenlijke hoofdpersoon […]’. Het gaat mij hier om het woord eigenlijke. Alsof er wordt bedoeld: ‘Er gaat een heel verhaal aan vooraf (saai, duurt lang) en er worden andere personen geïntroduceerd, maar eigenlijk gaat het om Duarte Mendes. Dan kan het verhaal eindelijk echt beginnen.’ Deze eigenlijke hoofdpersoon beseft volgens de flaptekst ‘dat hij is aangeraakt door een beladen familiegeschiedenis, en dat hij degene is die het een plek moet geven’. Hierdoor ontstaat de verwachting dat er een belangrijk verwerkingsproces zal plaatsvinden, of in ieder geval een duidelijk realisatie van de noodzaak van verwerking. En waarom keert Duarte de muziek de rug toe?

Pedro - Jouw gezicht zal het laatste zijn LR

Verwachting na deel I
‘Jouw gezicht zal het laatste zijn’ telt zeven delen, waarvan het eerste deel 21 bladzijden beslaat. Na deel I vroeg ik mij het volgende af:

  • Wat is de rol van alle opgevoerde personages? (Celestino, Augusto Mendes en zijn vrouw Laura, verschillende dorpsgenoten, Duarte Mendes en zijn moeder, Antonio Mendes)
  • Wat is de toegevoegde waarde van de context (dictatuur van Salazar, onrust in Portugal, oorlog met Angola) die wordt geïntroduceerd? Heeft de context invloed op de ontwikkeling van de personages?
  • Komen de verhaallijnen bij elkaar en wordt de invloed van de generaties op elkaar duidelijk?
  • Wat is de rol van de verteller? Waarom staat er bijvoorbeeld: ‘“Ze hebben hem vermoord,” zei hij. Of misschien zei hij niets. Misschien dácht hij alleen: Ze hebben hem vermoord.’ De verteller is dus niet alwetend.

Tot nu toe wordt de politieke context aangestipt, maar ligt de nadruk niet op die grote verhalen. De verteller schenkt aandacht aan de levens van de gewone mens en zijn ‘kleine’ verhalen, de kleine mens die zijn dagelijkse leven als meer dan groot genoeg beschouwt. De stijl doet bij vlagen denken aan Honderd jaar eenzaamheid van Márquez en is dan weer bijna poëtisch. Ik vraag mij af of de beschrijving op de eerste bladzijde, over het dorp waar doutor Augusto Mendes woont, in dit geval exemplarisch en mogelijk voorspellend is voor de rest van het boek:

‘Op het land trokken mannen en muilezels volgens een ondoorgrondelijke geometrie voren in de aarde, terwijl in de halfdonkere hokken de vrouwen, heen en weer wiegend op lange litanieën die van hun lippen rolden, de etensbakken van varkens, geiten en kinderen vulden. En als iemand het had gewaagd om hun noeste arbeid te verstoren om hun te vertellen dat op datzelfde moment de premier van Portugal vastzat in een kazerne in Lissabon, omsingeld door soldaten die zijn overgave eisten, dan had hij hoogstwaarschijnlijk niet meer respons gekregen dan een apathische blik.’

Ben je nieuwsgierig naar de rest van de roman? Hieronder lees je hoe ik mijn verwachtingen na verloop van tijd losliet. Je kunt het ook hierbij laten en hetzelfde experiment uitvoeren. Ontdek zelf wat het boek je brengt en wat je verwachtingen zeggen over jou. Ik ben benieuwd naar je bevindingen.

De oorspronkelijke titel en omslag

De oorspronkelijke titel en omslag

Pedro voert zoveel personages en verhaallijnen op, dat je als lezer makkelijk in de war kan raken. Voor lange tijd lijken de verhaallijnen elkaar ook nauwelijks te raken, waardoor ik mij afvroeg waar het allemaal heen ging, en of het ergens heen ging. Hoe bijzonder en onderhoudend de personages ook zijn. De flaptekst wekte verwachtingen die niet worden waargemaakt in het verhaal, maar dat is niet aan de roman te wijten. De tekst op de achterkant wekte bij mij de indruk dat het zwaartepunt zou liggen op de beladen familiegeschiedenis en het besef van Duarte dat hij het een plek moet geven. Voor mij komt dit minder tot uiting dan verwacht. Dit stoorde mij minder door de vaak poëtische taal en beschrijvingen. De roman leest prettig en snel.

Uiteindelijk komen de verhaallijnen bij elkaar. Eerst stukje bij beetje, daarna heel plots. Het had iets geforceerds, en mogelijk was de roman nog sterker geweest zonder alle verbindingen op het einde.

De ‘kleinzielige nieuwsgierigheid van de lezer’
In plaats van te blijven hangen in mijn verwachting, is het interessanter om te onderzoeken waarom ik zo geërgerd kon zijn tijdens het lezen. Ik zocht steeds maar naar samenhang, naar dat punt waarop alles samenkwam en mijn behoeftes werden vervuld. Na een tijd besefte ik me dat mijn ergernis vooral iets zei over mijn verlangen als lezer naar duiding, naar ‘betekenis’. Hoewel Pedro uiteindelijk wel die duidelijkheid geeft, voert hij ook een personage op die het volgende zegt:

‘Maar als je tegelijkertijd de kleinzielige nieuwsgierigheid van de lezer wilt bevredigen door te onthullen waarom Celestino op de vlucht sloeg […].’

Pedro is mij geen duidelijkheid verschuldigd. En terwijl ik mij afvroeg waarom er zoveel verhaallijnen waren met ieder een eigen stijl, dan weer poëtisch, dan weer in een korte en droge telegramstijl, terwijl ik me afvroeg wanneer die verhaallijnen dan eindelijk eens samen zouden komen en waarom Duarte zijn talent voor de klassieke pianomuziek heeft afgezworen, kwam er iets in me op waardoor ik die vragen beter los kon laten.

Het boek is gecomponeerd als een muziekstuk
Ik vergelijk het boek met een muziekstuk waarin zowel vloeiende, legato lijnen (de poëtische verhaallijnen in het boek) als strakke, staccato delen (de genoemde telegramstijl) kunnen voorkomen. In de roman kijk je door de ogen van verschillende personages, ieder met een eigen vertelstijl en algemene ‘sfeer’. Dit kun je vergelijken met het leidmotief in een opera of muziekdrama: een terugkerend muzikaal thema dat wordt verbonden met een persoon die op het toneel verschijnt, of een emotie of gedachte.  De droom van Duarte waarin hij drastisch breekt met de muziek, zou als een soort dramatisch hoogtepunt van het muziekstuk kunnen worden gezien.

Maar misschien zegt deze lezing van de roman ook weer meer over mijn hang naar duiding in een verhaal. In het boek geven verschillende personages ook allemaal een heel eigen interpretatie aan het schilderij van de vrouw met de blauwe hoofddoek. Terwijl de interpretatie misschien niet eens nodig is. Onderga de verhaallijnen of het muziekstuk maar gewoon en geniet ervan.

Verder lezen
Lees vooral ook wat de andere bloggers van Een perfecte dag voor Literatuur over dit boek te zeggen hebben.

Verder bedank ik uitgeverij Signatuur hartelijk voor dit recensie-exemplaar.

Advertenties

Over Yolanda de Haan

Tekstschrijven | Redactie | Literatuurwetenschapper | Cultuurwetenschapper | Taalpurist | Muziek | Theater | Film | Nostalgisch | Schrijft en ontvangt graag brieven | Houdt van taart en Scandinavië
Dit bericht werd geplaatst in Een perfecte dag voor literatuur, Literatuur, Not Just Any Book, Recensie en getagged met , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

4 reacties op De roman als muziekstuk

  1. Jij verwoordt hier wat ik heb ervaren. Ik had gewild dat ik het zo kon verwoorden.
    Uitstekende blogbijdrage/recensie!

    • Yolanda de Haan zegt:

      Och dank je wel! Ik vond bij jou juist weer verfrissend dat je het veel korter en bondiger kon beschrijven. Ik zou graag sneller ‘to the point’ komen. Maar dit vind ik fijn om te te horen van je.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s