‘He Can Do Almost Everything but Talk’: Over ‘Duel met paard’ van Pauline Genee

Newyorktimes‘In an out-of-the-way part of the German capital a horse is now shown which has stirred up the scientific, military and sporting world of the Fatherland.’

Aldus Edward T. Heyn in 1904 in zijn artikel voor The New York Times. Tot helemaal in de Verenigde Staten is het bericht verspreid over een wonderlijk paard in Berlijn dat kan rekenen, foto’s en kleuren kan herkennen en een beter geheugen heeft dan een olifant. ‘It should be said at the very outset that the facts in this article are not drawn from the imagination, but are based upon the true observations […]’, zo vervolgt de Amerikaanse correspondent. Hij heeft het paard namelijk echt gezien. Net als wetenschappers en vooraanstaande burgers die de ongekende intelligentie van paard Hans onomstotelijk bewezen achten.

Berlijn en paard Hans zijn de decorstukken in het bijzondere verhaal dat Pauline Genee optekent in haar debuutroman Duel met paard, recentelijk verschenen bij uitgeverij Querido. ‘Decorstukken’ klinkt oneerbiediger dan bedoeld. Maar naast het gegeven dat Berlijn en het paard letterlijk als onderdelen van het decor dienen in de schilderijen van een van de hoofdpersonen, ligt de focus vooral op de personen rondom dit paard.

Genee_Duel met paard

Een foto van ‘Kluger Hans’ en zijn trainer Wilhelm von Osten was de eerste ‘vonk van inspiratie’ voor deze roman, zo blijkt uit een interview met de schrijfster. Alle personen die in dit boek worden opgevoerd, hebben bestaan. Ook de genoemde wetenschappers hebben daadwerkelijk deel uitgemaakt van een onderzoekscommissie en hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar paard Hans. Pauline Genee heeft zich gebaseerd op de onderzoeksrapporten en de artikelen uit de media aan het begin van de twintigste eeuw. Maar, zo zegt zij zelf, het is een roman. Hoewel alle personages hebben bestaan, heeft zij zich vrijheden gepermitteerd onder het motto ‘het had zo kunnen gebeuren’.

En dat heeft Genee heel mooi gedaan. De karakters uit de geschiedenis komen voor mijn ogen tot leven en je krijgt een idee waarom iemand zo gek zou zijn om zoveel jaar te besteden met rekensommetjes te leren aan een paard. Door de schrijfstijl en de diepte van de karakters ga je helemaal mee in de hoop en enthousiasme van Von Osten, maar ook in de langzaam aanzwellende twijfel van schilder en ‘fan van het eerste uur’ Emilio Rendich.

hans-a-horse-of-singular-mathmatical-skill-with-his-handler-and-his-tutor-wilhelm-von-osten

‘They beheld him and Hans at a certain hour of the of the day standing in the court before a blackboard and counting machine. Herr von Osten, undismayed by ridicule, (for by his method he had gained the reputation of begin an old crank) […]’

Als de roman dan (niet alleen) om een duel met een paard gaat, waarover dan? Ik zou heel veel kanten op kunnen met mijn interpretatie en uitgangspunt, wat voor mij al aangeeft dat het een ge(s)laagde roman betreft. In de kern staat een verlangen naar erkenning. Erkenning voor Herr von Osten door de wetenschap waar hij al jarenlang voor vecht. Een erkenning die hij nooit door zijn vader heeft gekregen en die nog steeds door zijn hoofd spookt. Schilder Emilio Rendich zoekt erkenning voor zijn talent en zijn poëtica – zijn geloof over wat schilderkunst moet zijn en uitstralen. Rendich zoekt ook erkenning van Mary, de charmante vrouw van voormalige studievriend – en wel succesvolle – schilder Franz von Stück. Buurvrouw Piehl krijgt geen erkenning van haar verdriet en zoekt dat vruchteloos bij Von Osten. Von Osten zoekt op zijn beurt ook weer erkenning van hun vriendschap bij Emilio Rendich.

Al deze hunkeringen naar erkenning kunnen ieder ook worden gezien als een duel. Een duel met de wetenschap, tussen twee schilders (of poëtica’s), tussen vader en zoon, tussen geweten en vriendschap.

En wanneer is iets ‘waar’? Als iets onwaarschijnlijk is, klopt het dan ook meteen niet? Dit is een centrale vraag voor meerdere personages:

‘Wanneer is iets eigenlijk waar? Als de wetenschap het heeft bewezen? Als genoeg mensen erin geloven? Of als de júíste mensen het geloven? […] maar kan iets ook in stilte waar zijn? […] Of wordt een waarheid pas geldig wanneer ten minste één mensenoog het opmerkt en benoemt? Met andere woorden: bestaat waarheid alleen dan, als ze waargenomen wordt?’

Met deze filosofische overpeinzing sluit ik af. Zonder te veel over het verhaal te willen verklappen zeg ik: gaat dat lezen! Bekijk Berlijn in 1904 door de ogen van een ijverige en zoekende schilder en een zwoegende paardentrainer. Word meegenomen in het geloof en de bewondering voor die onwaarschijnlijk slimme Hans. Want onwaarschijnlijk betekent nog niet onmogelijk.

Dit was een boekbespreking namens Een perfecte dag voor literatuur. Hier vind je ook want andere bloggers van Duel met paard vinden.

En wil je meer weten over ‘Kluger Hans’? Een van de wetenschappers uit de onderzoekscommissie heeft een boek geschreven over zijn onderzoek naar het paard: Clever Hans (1911). Je kunt hier ook de rapporten van de eerste onderzoeken bekijken.

Advertenties

Over Yolanda de Haan

Tekstschrijven | Redactie | Literatuurwetenschapper | Cultuurwetenschapper | Taalpurist | Muziek | Theater | Film | Nostalgisch | Schrijft en ontvangt graag brieven | Houdt van taart en Scandinavië
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

4 reacties op ‘He Can Do Almost Everything but Talk’: Over ‘Duel met paard’ van Pauline Genee

  1. Mariska zegt:

    Wat een fijne recensie weer!

  2. petepel zegt:

    Nou, ik vind dat je heel goed onder woorden weet te brengen dat het in dit boek vooral om de vele personen met hun diverse worstelingen gaat, dan over het paard Hans.
    Goeie bespreking!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s