Het ‘Unheimliche’ in onszelf: Saboteur van Marte Kaan

Deel flaptekst:

Met de personages uit Saboteur ga je niet gezellig een borrel drinken. Het lijken heel gewone, keurige mensen, maar ondertussen broeit er van alles. Onbedoeld saboteren ze hun leven en worden ze onderhuids uitgehold door verlangens waarvan ze de aard niet kennen. Sommigen worden verteerd door jaloezie, anderen door spijt, rancune of andere ontwrichtende emoties. Een enkeling berust in zijn lot omdat hij onder ogen heeft gezien wat hij van het leven mag verwachten.

Saboteur van Marte Kaan (2014, uitgeverij Ambo) is een verhalenbundel met tien korte verhalen. In ieder kort verhaal staat een personage (voornamelijk vrouwen) centraal die meestal aan de oppervlakte perfect functioneert, maar die op even perfecte wijze zijn of haar leven, gevoelens, wensen of behoeften saboteeert. Net zoals de flaptekst aanraadt om geen casual borrel met deze figuren te drinken, zijn de korte verhalen geen spreekwoordelijk mixdrankje dat je snel naar binnen gooit. Mogelijk omdat de verhalen zo kort zijn, trekt Kaan je meteen naar binnen. Er is geen tijd voor oppervlakkigheid of onozelheden. BAM. Je bent gelijk deelgenoot van broeierige en vervreemdende gedachten die soms een ver-van-je-bed-show lijken. Als een voyeur kijk je mee en ga je langzaam mee ten onder.

Ongemakkelijk
Door het voyeurisme, maar vooral door de diepe emoties en gevoelens geven de verhalen mij een ongemakkelijk gevoel. Enerzijds kon ik mij niet identificeren met deze personages, tegelijkertijd zijn ze misschien juist confronterend omdat iedereen wel eens dergelijke ‘duistere’ gevoelens heeft waar we liever niet over praten. Deze romanpersonages, waarbij de frustratie, afgunst, onzekerheid, woede naar boven komt als borrelend lava en zorgt voor een allesverwoestende uitbarsting, zijn misschien wel een spiegel. Iets waarmee we niet mee geconfronteerd willen worden. ‘Hè, wat een rare mensen, hier kan ik niets mee.’ En we steken de kop weer in het zand.

saboteur-LR

De verhalen van Kaan zijn kunstig gemaakt en confronterend, maar daardoor niet makkelijk of meteen prettig om te lezen. Door de bespreking van Manjo moest ik denken aan kunst die mij een ongemakkelijk gevoel geeft. Kunst die diepe en donkere emoties verbeeldt. Het ‘Unheimliche’ past hier perfect bij. Het vertrouwde en bekende dat op de een of andere manier verontrustend wordt.

Een alinea in een artikel over het ‘Unheimliche’ vat ‘Saboteur’ misschien wel in een klap samen:

Het [‘ik’] wordt al heel vroeg – misschien zelfs van meet af aan – verdeeld in een bewust ik, dat een artificiële en krampachtige constructie is, bedoeld om het hoofd te bieden aan de eisen van de werkelijkheid en de samenleving, en een dieperliggend, chaotisch en ontembaar ik, gevormd door lust en moordlust, fantasie en brute sexualiteit, destructie en perversie. Dit onbewuste, verdrongen ik wordt behoedzaam van iedere rechtstreekse bewustwording afgehouden (wij ‘weten’ er niets van), maar vormt misschien wel veel meer de kern van wie of wat wij ‘eigenlijk’ zijn.
(Meer lezen over het Unheimliche?)

Voorbeelden in de kunst
Een heel recent voorbeeld waar ik aan moet denken is een moderne choreografie van de dansshow So you think you can dance. De dansers moesten hiervoor diep graven in zichzelf en zwarte, rauwe gevoelens uitbeelden. Die emoties die we ver weg stoppen, die we aan niemand laten zien en waar we misschien zelfs een beetje misselijk van worden. Bij het kijken komt een ongemakkelijk gevoel omhoog. Je weet misschien niet helemaal wat je ermee moet en welke betekenis je eraan moet geven.

Het kunstwerk dat ook meteen bij me opkwam na het lezen van eerdergenoemde blog is Francisco de Goya, een aanvankelijk optimistische schilder die steeds meer verbitterd werd. Zijn werken lieten steeds meer laaghartige, nauwelijks menselijke wezens  zien met beestachtige impulsen, levend in een wilde, onsamenhangende wereld. Beïnvloed door een oorlog, laat Goya in zijn schilderijen niet alleen de impotentie van de rede zien, maar ook de oncontroleerbare krachten van onredelijkheid en gekte die in het menselijke brein op de loer liggen.

Goya maakte een serie die ‘Zwarte Schilderijen’ wordt genoemd. Deze heftige privéwerken zijn jarenlang nauwelijks gezien. De schilderijen ‘tarten iedere rationele analyse en waren mogelijk een manier om de “spoken” die bezit van hem namen en die zijn verbeelding kwelden, los te laten en te verdrijven’ (Bron: A World History of Art, 2005)

Omdat ik het schilderij te heftig vind, geef ik hier alleen de titel en nodig ik je uit om het te googelen (alleen niet wanneer je aan het eten bent). Dit schilderij geeft een veel heftigere ‘ongemakkelijkheid’ dan de verhalen van Marthe Kaan, maar in de basis werkt het hetzelfde. Ik erken dat het goed gemaakt is door de hand van een kunstenaar. Het doet wat met me en dat effect vind ik interessant. Maar dat maakt het nog niet prettig.
(De titel van het schilderij is Saturn devouring one of his children. Dit zou je al een hint moeten geven.)

Lees ook wat andere bloggers van dit boek vonden.

Deze boekbespreking is onderdeel van ‘Een perfecte dag voor literatuur‘, een leesclub voor bloggers die graag lezen wat onder ‘literatuur’ wordt verstaan. Ik dank hierbij Ambo voor dit recensie-exemplaar.

Advertenties

Over Yolanda de Haan

Tekstschrijven | Redactie | Literatuurwetenschapper | Cultuurwetenschapper | Taalpurist | Muziek | Theater | Film | Nostalgisch | Schrijft en ontvangt graag brieven | Houdt van taart en Scandinavië
Dit bericht werd geplaatst in Boeken, Literatuur, Not Just Any Book, Recensie en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Het ‘Unheimliche’ in onszelf: Saboteur van Marte Kaan

  1. missmanjo zegt:

    Yolanda, dit is de eerste bespreking van dit boek waarbij mij hetzelfde ongemakkelijke gevoel bekruipt dat ik ook bij het lezen van het boek had. Daarvoor hoefde ik het schilderij niet meer te googlen (ik kende het al 😉 )
    Ik vind het heel knap en heel treffend dat jij het boek zo kunt beschrijven én dat je ook dat gevoel op kunt roepen. Chapeau!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s