De grens tussen feit en fictie

Hoewel werkelijke gebeurtenissen en personen de inspiratie vormden tot het schrijven van dit verhaal, berusten zowel het verloop van het verhaal als de personages op fictie.

Aldus de disclaimer op het voorblad van ‘Iedereen kan schilderen’ van Emma Curvers. Ik moet denken aan de krantenberichten over de rechtszaak die John Curvers, vader van de schrijfster, tegen zijn dochter aanspande omdat hij zich gegriefd voelde door het boek en interviewuitspraken van Emma. Het zou hem in een negatief daglicht stellen en hij eiste dat het boek niet meer werd verkocht. De rechter oordeelde ‘dat een roman fictie is, geen getrouwe beschrijving van de werkelijkheid, en dat de lezer dat begrijpt. […] Dat Emma Curvers zich heeft laten inspireren door de werkelijkheid en haar vader, behoort tot haar artistieke vrijheid.’ (Bron: NRC)

Bijsluiter tegen verwarring
Het laat me ook denken aan ‘De Offers’ van Kees van Beijnum, waar een vergelijkbare rectificatie voortkwam uit een rechtszaak. Het romanpersonage Rem Brink is gebaseerd op de Nederlandse rechter Bert Röling. Waar Van Beijnum stelt dat hij fictie schrijft en de werkelijkheid gebruikt, is zoon Hugo Röling het daar niet mee eens. Ook hier zou de fictieve hoofdpersoon een negatief beeld geven van de werkelijke persoon en de inspiratiebron: ‘Er staat nu in dat het fictie is. Maar iedere lezer zal begrijpen dat de hoofdpersoon nog steeds de Nederlandse rechter Bert Röling is.’

Of neem ‘De Barmhartigen’, dat ik dit jaar nog besprak. In dat boek brengt de hoofdpersoon een boek uit dat geïnspireerd is op zijn jeugd. Waarin, net als in ‘Iedereen kan schilderen’, alles met een verstikkende mantel der liefde wordt bedekt. Bij een signeersessie in zijn geboortedorp wordt hij in elkaar getimmerd door boze familieleden. Dom, vindt hij het, dat mensen feit en fictie niet uit elkaar kunnen houden.

Waarom zijn deze ‘bijsluiters’ nodig? Om ons op het hart te drukken dat het heus een verhaal is, om te voorkomen dat we al te gretig biografische verbanden gaan leggen? Wat zegt het over ons lezers, over ons vermogen om feit en fictie van elkaar te scheiden?

Iedereen-kan-schilderen

De grens tussen feit en fictie lijkt soms ook voor de romanpersonages zelf te vervagen. Op een tegelijkertijd beklemmende en gortdroge wijze beschrijft, analyseert en reageert hoofdpersoon Iris Kostons op haar verleden en huidige disfunctionele gezinsleven. Een gezinsleven waarin de vader alle aandacht opeist en waarin de overige gezinsleden zich volledig moeten aanpassen aan de pater familias en zijn depressies, hypochondrie, psychoses en vernielzucht.

Hans Kostons is een meester manipulator en past de werkelijkheid zo aan dat het niet onwaar is wat hij zegt, maar waardoor niets zijn schuld is, maar van anderen. Waardoor hij niet gek is, maar de andere gezinsleden. Hij gelooft zeer waarschijnlijk dit verhaal vooral zelf en dwingt zijn omgeving zijn visie over te nemen. Hierdoor gaat de rest van het gezin, en dan vooral zijn vrouw Elsbeth, zich afvragen of zij inderdaad gewoon zelf disfunctioneel zijn en rekening moeten houden met Hans. Want wie zijn zij om hem te beoordelen? Misschien moeten zij zijn gemene en destructieve gedrag ondergaan en accepteren. Het gezin gaat hier aan onderdoor, totdat de zorgvuldig geconstrueerde luchtbel barst en de rollen omdraaien.

Schilderen op nummer
Hans Kostons trekt zich vaak terug op zolder. Om onbestaande marters op te vangen of om te schilderen, en wel met het bekende schilderen op nummer. ‘Iedereen kan schilderen’, zoals Ravensburger al belooft, maar deze activiteit weerspiegelt ook Hans’ visie op de werkelijkheid en zijn manier om daarmee om te gaan. De werkelijkheid is systematisch, overzichtelijk en schematisch over te nemen, je creëert door een al geschetste en niet veranderlijke wereld alleen nog maar in te vullen, vakje per vakje. Er kan bijna niets misgaan. Of zoals Iris Kostons beschrijft:

‘De verflaag is perfect egaal en de afbeeldingen missen hiërarchie, een aandachtspunt – het is de wereld zonder nadruk, een systematisch uitgevoerde scan van een situatie, formulematig teruggebracht tot een afbeelding. Dit ís zijn kunstzinnige verbeelding, dit is zijn blik. Proberen om Hans anders te doen kijken, is alsof ik de resolutie van zijn zicht wil aanpassen, de snelheid, de volgorde ervan. Hans neemt alle elementen als even belangrijk tot zich en telt ze op tot een geheel, hopende dat hij de magie van de zonsondergang vangt.’

Ondanks de beklemming blijft het geheel ergens luchtig en humorvol genoeg, mogelijk omdat de hoofdpersoon er met een soort (emotionele) afstand naar kan kijken. ‘Iedereen kan schilderen’ las makkelijk en prettig, maar raakte me en zal mij daarom ook zeker bijblijven. Het onderwerp past wonderwel goed binnen het Boekenweekthema ‘waanzin’, wat mogelijk niet toevallig is. Een mooie kaft met een mooie inhoud. Ga dat lezen, dus.

Lees ook wat de andere bloggers van dit boek vonden.

Iedereen kan schilderen verscheen bij uitgeverij Atlas Contact.

Deze boekbespreking is onderdeel van Een perfecte dag voor literatuur, een leesclub voor bloggers die graag lezen wat onder ‘literatuur’ wordt verstaan. Ik dank hierbij uitgeverij Podium en Cathelijne Esser van Een perfecte dag voor literatuur voor dit recensie-exemplaar.

Deze bundel telt ook mee voor mijn leesuitdaging ‘Ik Lees Nederlands 2015′.

cropped-logo_ikleesnederlands_a_v2

Advertenties

Over Yolanda de Haan

Tekstschrijven | Redactie | Literatuurwetenschapper | Cultuurwetenschapper | Taalpurist | Muziek | Theater | Film | Nostalgisch | Schrijft en ontvangt graag brieven | Houdt van taart en Scandinavië
Dit bericht werd geplaatst in Een perfecte dag voor literatuur, Ik lees Nederlands 2015 en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s